در اهمیت ترجمه به مثابه تالیف

واکنشی انتقادی به چاپ مقاله «دیزاین انتقادی» در فصلنامه دستاورد شماره 30

« این روزها، هر کس که سودای نوشتن از مبارزه با دروغ وجهل را دارد باید حداقل بر پنج دشواری غلبه کند:

او باید جرات نوشتن حقیقت را داشته باشد، هنگامی که حقیقت همه جا وارونه جلوه داده می شود. اشتیاق برای درک حقیقت را داشته باشد، اگر چه همه جا پنهانش کرده باشند. توانایی تبدیل آن به سلاح را داشته باشد. توانایی قضاوت برای انتخاب آن حقیقت هایی را که در دست کسانی است که می توانند تاثیر گذار باشند و زیرکی گسترش حقیقت میان آن دست از آدم ها را هم.»

برتولت برشت، نوشتن حقیقت: پنج دشواری

صفحه ی 178، فصلنامه دستاورد، شماره 30

این نوشتارِ کوتاه واکنشی است منتقدانه و در عین حال دوستانه، بر مقاله چاپ شده در شماره 30 فصلنامه دستاورد "تالیف" آقایان روح ا... مریخ پور و رسول شکرانی.

پیش از هر چیز باید ذکر کرد که در این متن آوردن عناوینی چون «تالیف»، «تدوین» و از این دست واژه های عجیب و دست و پاگیر برای تبیین شیوه ی نگارشی متن که پیش از نام نگارنده قرار می دهند، به جهت استفاده ی فصلنامه دستاورد از چنین واژگانی است. از این رو نگارنده ی نقد، علیرغم عدم تناسب با شیوه ی نگارشش، برای تفهیم مطلب از همان دایره واژگانی مجله دستاورد استفاده خواهد کرد.

این نوشتار نقدی بر محتوای مفهومیِ آن‏چه در شماره پیشین دستاورد منتشر شده نیست، اما در عین‏حال چاپ آن مقاله بهانه­ای است برای جهت­گیریِ نوک پیکان نقد به سوی نویسندگان اگر بشود گفت نویسندگان این مقاله و دیگر نویسندگان فعال در جامعه نوشتاری طراحی صنعتی.

کنش نوشتن به مثابه کشف دنیای درون و برون از متن، به شکل ناخودآگاهانه، عمرِ خطیِ بالایی در قیاس با عمر حضور طراحی صنعتی در ایران دارد. سلسله گزارش‏های مسعود فرهنگ، چاپ شده در فصلنامه دستاورد از چگونگی شکل‏گیری و پیدایش این کنش در قالب مجله دستاورد گواه این مدعاست. اما حضور این کنش به شکل آگاهانه را نمی‏توان مشخصاً پیگیری کرد، چه نیاز به این حضور که اساساً در جامعه طراحی صنعتی ایران بر خلاف دیگر هنرها مثل سینما، تئاتر، نقاشی و عکاسی حس نشده است و عدم این نیاز، نشانگرِ عدمِ اشتیاق جامعه‏ای بزرگ باز هم به شکل کمی و کوچک به شکل کیفی است. اشتیاقی که از تفکر انتقادی سرچشمه می‏گیرد که نوشتن را ابزار پرسشگری می‏داند، ابزاری که منجر به خلق راه‏های دیگری برای تفکر می‏شود.

آنچنان‏که تجربه تاریخ معاصرمان نشان داده است، جامعه ایران با یک سیر نزولیِ به سوی انزوایِ علمی به شکل مدرن آن، یعنی آنجا که دانش در قالب سازمان­های دولتی مانند دانشگاه‏ها و دیگر نهادهای حکومتی بسط و توسعه می‏یابد، به مدد حضور دیوانه‏وار راه‏های ارتباطی توانسته است جایگزین‏های دیگری برای انتقال و جابجایی دانش در جامعه ایجاد کند. نگاه کنید به سیل کتاب‏های ترجمه شده از روشنفکران معاصر توسط نسل جوان مترجمان، نگاه کنید. به سیل خروج دانشجویان از کشور، حضور آنها در مجامع علمی و مسابقات و ایجاد ارتباط با جوامع علمی خارج از مرزها. در سال­های اخیر اگر که نگوییم همیشه، بلکه بیشتر اوقات، این جابجایی و انتقال دانش به شکل از پایین به بالا اعمال شده است. یعنی آن‏جا که بازیگر کوچک نهاد دولتی دانشگاه، یعنی دانشجو، توانسته از بازیگرهای بزرگتر، یعنی استاد و مدیران، سبقت گیرد. نه تنها در جامعه هنری ایران، بلکه در دیگر زمینه‏ها مانند علوم اجتماعی، ریاضی، پزشکی و فلسفه حضور دانشجویان ایرانی در جوامع علمی خارج از کشور چه برای ادامه تحصیل، چه به شکل تبادل نظرات از طریق مقالات در همایش‏ها نسبت به اساتیدشان بیشتر است. این کنش از پایین به بالا در نسل جوان و بلند پروازانه جامعه ایرانی، واکنشی است به ساختار از بالا به پایین جامعه.

اما به جرات می‏توان گفت این حرکت از پایین به بالا که بزرگترین رمز پیروزی نسل جوان ایرانی است مدیون هزاران جهش بزرگ است. یکی از آن‏ها آن جایی است که کنش ترجمه برای آگاهی رساندن به جامعه به مثابه کنش تالیف آغاز شد. زمانی که بازار نشر روزنامه و کتاب پس از دوم خرداد باز رونق گرفت. فیلسوفان معاصر غرب و شرق پایشان به محافل علمی ایران باز شد و جامعه می‏رفت که تبدیل به جامعه‏ای پرسشگر شود و چه حیف که آن عجولیت تاریخی ما ایرانیان که دوست داریم تغییر را آن وقت که زنده‏ایم ببینیم، اجازه‏مان نداد تا این مسیر به آرامی و آن‏طور که باید طی شود و راه دیگری در پیش گرفت که همه شاهدیم.

اگر که معتقدیم برای دسترسی به یک جامعه پایدار، جوامع کوچک‏تر در دل یک جامعه بزرگ باید تجربه‏های یکدیگر را به اشتراک بگذارند، خوب است که جامعه نوشتاری طراحی صنعتی ما این تجربه را از فلسفه و علوم اجتماعی وام بگیرد و درک کند که کنش ترجمه به همان اندازه اهمیت دارد که کنش تالیف. کاش آن دست از دوستانی که سودای چاپ مقاله‏ای در نشریه‏ای با هر وزنی را دارند، بپذیرند که صرفِ (در ازاي) چاپ نوشته‏ای با هدف گرفتن امتیاز پژوهشی و چه و چه، خوانندگان خود را گمراه نکنند. ( باید اضافه کرد، گاه رویکرد نشریات و احتمالا نشریه دستاورد هم یکی از آنها، مبنی بر عدم چاپ مقالات ترجمه‏ای به دلیل بی­ارزش بودن بار علمی برای مترجم، بزرگترین محرک برای نویسندگانی است که عمل ترجمه خود را پشت عمل تالیف پنهان می‏کنند و خطر برای زوال یک جامعه علمی نوپا آغاز می‏شود!)

می‏توان متنی با اهمیت را ترجمه کرد و به دست چاپ سپرد چه بسا که ترجمه متنی مهم با ارزش‏تر از تالیف متنی ضعیف است. چه بسا در جوامع دانش گریز، آن جوامعی که دانش و عقل­گرایی اساساً طرد و خرافه‏گرایی و دانش تحریف شده (به خاطر سانسورهای موجود در انتقال اطلاعات) بر مسند استدلال و عقل­گرایی[1] می‏نشیند، کنش ترجمه مهم‏تر و تحول خواهانه‏تر از کنش تالیف باشد. ظهور متون ترجمه شده دستِ اول در علوم انسانی، در مطبوعات پس از دوم خرداد، بهار دستاورد آن عمل روشنفکرانه‏ای بود که مترجم در مقام رسالت مولف انجام می‏داد.

با این اشاره کوتاه می‏توان دریافت نوک پیکانِ نقد من به کدام سوی مقاله است. مشخصاً نه محتوي، بلکه شیوه و روش ارائه مقاله، محور بحث من است. در ابتدا مقاله «دیزاین انتقادی» برای نگارنده عنوان مبهمی دارد از این رو که چرا دوستان عزیز من بخشی را ترجمه و بخشی را ترجمه نکرده‏اند؟ آیا هدف آنها نشان دادنِ سختی برگردان واژه «دیزاین» در اینجا بوده است؟ و اگر چنین بوده، چرا همین سختی را برای واژه «کریتیکال» در نظر نگرفته و آن را انتقادی ترجمه کرده‏اند؟ این معمایی عجیب در ذهن نگارنده است!

در یک نگاه اجمالی به این مقاله از سوی کسی که در این حیطه، طراحی به عنوان ابزار نقد، فعالیت می‏کند، مقاله چیزی نیست جز مجموع ترجمه سه چهار مدخل اولیه‏ای که می‏توان با جستجوی عنوان “Critical Design” در Google به دستشان آورد. پس این مقاله اساساً یک مقاله تالیفی، به جز مقدمه کوتاه، آن نیست و یک برگردانِ تدوینی به زبان فارسی است. اگر چه نویسندگان منابع را در انتهای نوشته آورده‏اند اما درون متن هیچ وقت ذکر نکرده­اند ارجاعاتشان در کجا به کدام منبع بوده است. سوالاتی که در متن به عنوان شاکله مقاله در ارائه معنای «دیزاین انتقادی» آورده شده مستقیماً برگردانی است از صفحه اینترنتی «دون و ربی» و مثال­ها هم همینطور، یکی دو پاراگراف هم برگردان دانشنامه اینترنتیِ غیر قابل اعتماد ویکیپدیا است. معرفی طراحی انتقادی، حرکتی قابل تحسین است، اما ایکاش گردآورندگان مطالب می­نوشتند ترجمه و تدوین. اگر که ارائه‏دهندگان این مقاله، به طراحی انتقادی به معنای فلسفه وجودی آن اعتقاد دارند و نه صرفاً به عنوان یک مدِ پیشرو در جامعه طراحی غرب، اگر چه عقاید مطرح شده در مقاله عقاید آنها نیست، آنها نباید به وضعیت نابسامان ادبیات و مقالات جامعه طراحی­صنعتی دامن بزنند. باید شهامت داشت، نقد کرد و اگر چیزی ترجمه است، عنوان مترجم را برگزید و اگر تالیف است، به شکل دقیق و جهانی آن نوشت. این نوع رویکرد، انجام وظیفه از سرِ انجام دادن، برازنده جامعه‏ای نیست که می‏تواند نقش مهم روشنگری را در قالب طراحی که به جامعه عرضه می‏کند احیا کند. ذکر عنوان مترجم به جای مولف شاید برای خیلی‏ها چیزِ مهمی نباشد، میان این وانفسای دانش کمرشکسته محیط دانشگاهیِ ما، اما خوب است این تفکر هم در میان جامعه نوشتاری طراحی­صنعتی ما، همان‏طور که در علوم انسانی جا­افتاده است، جا­بیفتد. که کنش ترجمه، همان قدر مهم است که کنش تالیف. می‏توان برای این نوع نوشتن که متداول بعضی دانشجویان و اساتید هست عنوان «نوشتن به سبک فتوشاپ» (Photoshop Writing) را بکار برد. یعنی نوشته‏ای که کولاژی است از مطالب دیگران بدون واکنش مشخص نویسنده!

شاید هم ایراد از تعاریف ماست که خیال می‏کنیم تالیف مقاله تدوین مقالات دیگران است و ترجمه، برگردانِ بی‏کم و کسر نه کلمه‏ای بیش و نه کلمه‏ای کم. بهتر است بدانیم تالیف آن است که از ذهن خلاق نویسنده تراوش می‏کند و نویسنده در خلال عمل نوشتن به دیگر نوشته‏ها برای اثبات یا رد حرف‏هایش ارجاعاتی مشخص می‏دهد. نوشتن آن است که نویسنده حرفه­اش را به صورت واکنشی در مواجه با آن چه می‏اندیشد به کار بندد[2]. امر نوشتن برای پویایی و ایجاد فضای چالش برانگیز در جهت ایجاد یک جامعه طراحی زنده و در ارتباط مستمر با دنیای خارج، حیاتی و جدایی­ناپذیر است. حرکتی که تمام بازیگران این شبکه، از «دستاورد» به عنوان قدیمی‏ترین آنها تا «چهارباغ» و دیگر تلاش‏های کوچک و بزرگ آغاز کرده‏اند، می‏تواند منجر به اتصال این جمع مشتاق به دیگر جمع‏ها در خارج از کشور شود، اگر که همپای جمع جهانی، خودش را در بوته نقد و چالش با معیارهای جهانی قرار دهد.

شاید پاراگراف نقل شده از «برشت» در ابتدای متن که از نوشته‏های او در دوران فاشیسم است، بار دیگر در تک ­تک جوامع امروزی صدق کند از جوامع لیبرال دموکرات تا کشورهای دیکتاتوری. آنجا که انسان‏ها اگر بخواهند با دروغ و جهل مبارزه کنند، باید آن را در تمام کنش‏های فردی و جمعی خود لحاظ کنند، چه رسد به نوشتن که یکی از پر اهمیت‏ترین کنش‏ها برای مبارزه است.

---

[1]  در اینجا منظور عقل گرایی دکارتی و آن چه به منطق مدرنیسم منجر می شود نیست بلکه بیشتر عقل به مثابه ابزاری که می اندیشد تا نقد کند نه عقلی که می انیدیشد تا از منطق تحمیلی اطاعت کند.

[2] Schön, D. (1981) The Reflective Practitioner. New York: Jossey-Bass.